ỨNG DỤNG CỦA LƯU BIẾN TRONG NGHIÊN CỨU THỰC PHẨM VÀ DƯỢC – MỸ PHẨM.
Absract; Lưu biến học, nghiên cứu về dòng chảy và biến dạng của vật chất, đã trở thành một lĩnh vực quan trọng để hiểu và kiểm soát tính chất của vật liệu dưới các tác động khác nhau. Ngành khoa học này đặc biệt áp dụng cho các chất lỏng phức tạp và chất rắn mềm như polymer, keo, gel và các mô sinh học, vốn không thuộc các phân loại chất lỏng hoặc chất rắn truyền thống. Thông qua việc nghiên cứu các tính chất lưu biến – như độ nhớt, độ đàn hồi và tính đàn hồi nhớt – các nhà nghiên cứu có thể tối ưu hóa vật liệu cho các ứng dụng cụ thể, bao gồm thực phẩm, mỹ phẩm và hóa chất công nghiệp. Trong ngành khoa học thực phẩm, lưu biến học giúp đảm bảo kết cấu, độ ổn định và tính đồng nhất, đóng góp vào chất lượng cảm quan và dinh dưỡng. Nghiên cứu mỹ phẩm sử dụng các nguyên lý lưu biến để tăng cường khả năng lan tỏa, độ bám dính và độ ổn định của sản phẩm. Tương tự, trong nghiên cứu vật liệu hóa học, lưu biến học hỗ trợ phát triển polymer nhiệt rắn, màng mỏng và các vật liệu đóng rắn bằng tia UV, tạo ra các giải pháp hiệu suất cao đáp ứng nhu cầu công nghiệp. Khi công nghệ tiến bộ, các nghiên cứu lưu biến sẽ tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến, định hình sự phát triển tương lai trong nhiều lĩnh vực.
I. NGUYÊN LÝ LƯU BIẾN HỌC
Hiểu đơn giản, lưu biến học nghiên cứu về sự biến dạng của vật liệu mà ở đây là chất lưu. Chất lưu là thuật ngữ dùng để chỉ chung chất lỏng và chất khí, bởi vì về bản chất, lực tương tác giữa các cấu tử trong pha lỏng và khí tương đối yếu hơn so với lực liên kết giữa các cấu tử trong pha rắn, mà do đó chúng dễ thay đổi về hình dạng và thế tích (pha khí).
Tuy nhiên, trong thực tế, các chất rắn cũng là đối tượng nghiên cứu của lưu biến học. Nhiều vật liệu ở phương diện này ứng xử như một chất rắn, nhưng ở một phương diện khác, chúng ứng xử như một chất lưu. Ví dụ, các vật liệu thiotropic (một số tài liệu dịch thuật ngữ này là chất lưu có tính xúc biến) như thạch hoặc sơn ứng xử như chất rắn khi để yên chúng trong một thời gian, tuy nhiên, khi rót hoặc khuấy, chúng mất đi tính đàn hồi và ứng xử như một chất lỏng. Thậm chí, hai tính chất nhớt ở chất lỏng và tính đàn hồi ở chất rắn được thể hiện cùng lúc trong các loại vật liệu polymer.
Đối với những vật liệu như vậy, việc xem xét một mô hình đơn thuần xem chúng là chất lưu hoặc xem chúng là chất rắn dường như là không phù hợp. Do đó, cần thiết phải có một mô hình phức tạp hơn, mô tả đồng thời cả 2 trạng thái của vật liệu mới có thể giải thích được các tính chất của loại vật liệu này. Đó là nhiệm vụ đặt ra trong các phép đo lưu biến.
Chất lưu dễ dàng thay đổi hình dạng của chúng, quá trình thay đổi hình dạng như vậy gọi là quá trình chảy hay chảy nhớt. Dưới tác động của trọng lực, mọi chất lỏng luôn thay đổi hình dạng theo vật chứa nó. Tuy nhiên, các chất lỏng khác nhau sẽ di chuyển với tốc độ khác nhau. Thí dụ, so sánh chuyển động của nước và mật ong khi rót, nước sẽ luôn di chảy (biến đổi hình dạng) nhanh hơn so mật ong.
Tính chất chống lại sự chảy của chất lưu được gọi là tính nhớt (viscosity). Số đo tính chất này là độ nhớt. Ma sát là nguồn gốc tính nhớt chất lưu. Đơn vị SI của độ nhớt là Pascal.giây (Pa.s).
Chất lỏng Newton
Xét một lớp mỏng chất lỏng ở giữa hai mặt phẳng song song bị trượt dưới tác động của một lực F (cân bằng với lực ma sát nội ngược chiều), ta có ứng suất trượt bằng tích số của tốc độ trượt (shear rate) và độ nhớt (viscosity) của môi trường (hình 1).
Hình 1. Giản đồ mô tả dòng trượt theo một hướng duy nhất của chất lỏng Newton
Chất lỏng phi – Newton
Là chất lỏng mà đường cong chảy (flow curve) (ứng suất trượt – tốc độ trượt) không tuyến tính hoặc không đi qua gốc tọa độ (giá trị độ nhớt biểu kiến không phải là hằng số ở một nhiệt độ và áp suất xác định, mà phụ thuộc vào điều kiện dòng chảy như dạng hình học dòng chảy, tốc độ trượt... và thậm chí quá trình động học của chất lỏng). Nhóm chất lỏng này gồm có: “Chất lỏng không phụ thuộc thời gian” (hình 2), (ii) - Chất lỏng phụ thuộc thời gian và (iii) - Chất lỏng nhớt - đàn hồi.
Hình 2. Các loại dòng chảy không phụ thuộc thời gian
Các loại dòng chảy không phụ thuộc thời gian
Chất lỏng giảm độ nhớt khi tăng tốc độ trượt (shear - thinning) hoặc chất lỏng giả dẻo (pseudoplastic): Là loại thường gặp nhất. Để mô tả chính xác tính giả dẻo của polymer (dạng dung dịch hoặc nóng chảy), cần thu thập dữ liệu cho một khoảng tốc độ trượt đủ rộng (hình 3).
Hình 3. Đồ thị độ nhớt – tốc độ trượt của dung dịch polymer (độ nhớt trượt không (zero shear viscosity, µ0), độ nhớt trượt vô cùng (infinite shear viscosity, µ)) được xác định với 3 loại máy đo độ nhớt: Brookfield, nón - đĩa và mao quản.
Chất lỏng có đặc tính nhớt dẻo (viscoelastricity): Đặc trưng bởi giá trị ứng suất đàn hồi (điểm khởi lưu, yield stress). Khi lực tác dụng > điểm khởi lưu: Chất lỏng này có thể chảy hoặc biến dạng; ngược lại nó sẽ bị biến dạng đàn hồi. Đường cong chảy có thể tuyến tính (chất lỏng nhựa Bingham, đặc trưng bởi hằng số độ nhớt nhựa được là độ dốc của đường cong ứng suất trượt – tốc độ trượt) hoặc phi tuyến tính (chất lỏng giả nhựa) nhưng không đi qua gốc tọa độ. Có thể xem những chất lỏng này thuộc nhóm shear-thining.
Chất có độ nhớt tăng khi tăng tốc độ trượt (shear thickening) hoặc chất lỏng dãn nở (dilatant).
Các loại dòng chảy phụ thuộc thời gian
Tính xúc biến (thixotropy): Khi bị trượt ở một tốc độ hằng định, độ nhớt biểu kiến sẽ giảm theo thời gian trượt. Nếu đường cong chảy được đo trong duy nhất một lần: Tốc độ trượt tăng hằng định từ 0 đến một giá trị cực đại, sau đó giảm với cùng tốc độ trượt đến 0, một vòng trễ sẽ được tạo thành (chiều cao, hình dạng v à diện tích của vòng trễ này phụ thuộc vào thời gian trượt, tốc độ trượt tăng/giảm, quá trình động học của mẫu). Một cách khái quát, diện tích vòng trễ càng lớn, đặc tính của mẫu càng phụ thuộc vào thời gian (phá vỡ cấu trúc khi bị trượt và tái hình thành cấu trúc khi nghỉ).
Ngược lại với thixotropy là rheopexy (tính tăng dần nhớt): cấu trúc được hình thành khi trượt và phá hủy khi nghỉ (hình 4).
Hình 4. Đường cong chảy có tính thixotropy và rheopexy
II. ỨNG DỤNG LƯU BIẾN TRONG THỰC PHẨM
Mỗi loại thực phẩm cũng có cấu trúc khác nhau. Có thực phẩm dạng lỏng như sữa, các loại nước ép, dầu ăn, v.v ; có thực phẩm có trúc dạng sệt như các loại sốt, kem, cheese, v.v cũng như một số thực phẩm dạng rắn có tính chất nhớt đàn hồi.
Các tính chất này quyết định đến cảm giác của người sử dụng trong quá trình nhai và nuốt thức ăn. Những cảm quan về thực phẩm như; dẻo, dai, mềm, cứng, giòn xốp, nhớt, dính, v.v đều có thể mô tả bằng các phép đo lưu biến.
Do đó, việc nghiên cứu lưu biến cho phép phát triển việc nghiên cứu các loại thực phẩm thay thế mà vẫn có cảm giác khi ăn uống tương tự như sản phẩm cần sao chép (ví dụ như các thực phẩm chay giả mặn chẳng hạn) bằng các mô hình thực nghiệm với các số liệu được tính toán từ phép đo thay vì sử dụng cảm quan từ các tình nguyện viên thường dễ mắc phải sai số do cảm quan ăn uống của con người thường có sự sai biệt giữa các cá nhân.
Thực phẩm dạng lỏng
Đối với thực phẩm dạng lỏng và có độ nhớt thấp, mẫu sẽ được đặt vào các cốc đo (cylinder cup), thông thường, cốc đo sẽ cần lượng mẫu đo nhiều hơn so với các loại đầu đo khác.
Hình 4. Hệ thống đo sử dụng cho mẫu lỏng – dạng cốc đo.
Dạng đầu đo như thế này ngoài sử dụng với mẫu có độ nhớt thấp còn sử dụng với các mẫu đa phân tán, mẫu có cấu trúc yếu và giảm thiểu đáng kể sự bay hơi của một số mẫu dễ bay hơi đặc biệt khi khảo sát ở nhiệt độ cao.
Hình 5. Một số rotor sử dụng trong nghiên cứu lưu biến của chất lỏng.
Trong một nghiên cứu về tính chất lưu biến của sữa bò và sữa lạc đà lên men được xử lý thanh trùng bằng các phương pháp sốc nhiệt. quá trình sốc nhệt làm thay đổi kích thước các hạt casein trong sữa dẫn đến thay đổi tính lưu biến của sữa. sự giảm độ nhớt ở các sản phẩm sữa dễ làm thay đổi đáng kể cảm giác khi sử dụng sản phẩm sữa cũng như khiến sữa mất dễ bị tách nước.
Bằng việc so sánh giá trị độ nhớt biểu kiến, Modulus G’, G’’ và tan α của các quá trình xử lý nhiệt UHT, HPP, LTLT và HTST, các tác giả cho thấy phương UHT và HPP là 2 phương pháp cho ổn định cấu trúc sản phẩm sau thanh trùng tốt hơn.
Link: https://doi.org/10.1016/j.lwt.2021.113029
Hình 6. So sánh G’ của các sản phẩm sữa bò và sữa lạc đà bằng các phương pháp thanh trùng khác nhau.
Thực phẩm dạng sệt
Thực phẩm có cấu trúc dạng bán rắn thường được nghiên cứu nhiều hơn cả vì hầu hết các mô hình độ nhớt của các sản phẩm này là các chất lỏng phi-newton, mô hình độc lập thời gian và phụ thuộc thời gian.
Trên phần mềm của Trios cung cấp đầy đủ các mô hình tính toán cho tất cả các mô hình lưu biến của mẫu.
Hình 7. Đầu đo cho mẫu có cấu trúc dạng sệt
Dạng đầu đo như vậy gồm hai loại; dạng côn – đĩa và dạng hai đĩa song song.
Dạng đầu đo côn – đĩa phù hợp với các sản phẩm có độ nhớt từ rất thấp đến độ nhớt cao, phù hợp với chế độ đo đẳng nhiệt.
Dạng đầu đo hai đĩa song song phù hợp với các mẫu có độ nhớt từ thấp đến cao, có thể đo gradient nhiệt cũng như phù hợp với mẫu có chứa các hạt huyền phù trong nền mẫu.
Thực phẩm dạng rắn
Hình 8. Đầu đo cho mẫu rắn dạng kẹp hai đầu với mẫu dạng phim hoặc màn mỏng
Các mẫu rắn có tính đàn hồi như thạch, các loại kẹo như kẹo dẻo, kẹo gum sẽ phù hợp với loại đầu đo các mẫu dạng rắn như thế này.
Bộ đo đùng cho các mẫu rắn có thể được tích hợp với chế độ đo cơ lý động DMA trong phân tích các tính chất và pha, thành phần, cấu trúc mạng trong vật liệu polymer và composite.
III. MẪU DƯỢC – MỸ PHẨM
Bản chất của các sản phẩm dược phẩm, mỹ phẩm đường bôi thường là các chế phẩm dạng bán rắn hệ nhũ tương của hai pha dầu nước (đôi khi có pha rắn tồn tại trong sản phẩm).
Tính chất lưu biến ảnh hưởng đến cấu trúc của sản phẩm, độ ổn định của sản phẩm và cảm giác của người sử dụng trong quá trình bôi thoa và giữ sản phẩm trên da.
Hình 9. ứng dụng của lưu biến trong nghiên cứu dược – mỹ phẩm.
Độ ổn định của sản phẩm
Vì có thành phần là hệ nhũ tương, nên nếu cấu trúc không đủ ứng suất chảy, sản phẩm khi để yên tại nhiệt độ phòng sẽ bắt đầu có sự tách pha hay thường được gọi là bị tách nước. thông thường, ứng suất chảy phải lớn hơn 10 Pa thì cấu trúc sẽ ổn định. Vì vậy, trong nghiên cứu điều chế sản phẩm, không chỉ việc chọn tỉ lệ các thành phần phối trộn phù hợp thì phép đo lưu biến cũng giúp kiểm soát độ ổn định cho cấu trúc của sản phẩm.
Hình 10. Nghiên cứu tính ứng suất chảy để kiểm tra độ ổn định của sản phẩm dầu gội
Nghiên cứu khả năng lấy sản phẩm ra khỏi bao bì
Việc lựa chọn bao bì phù hợp với tính chất của sản phẩm là vô cùng quan trọng đến trải nghiệm của người dùng. Các bao bì dạng lỏng như serum, toner thường đường nạp trong các bình có đầu dạng ampume để có thể dễ lấy ra, trong khi đó các sản phẩm dạng đặc hơn thường sẽ được đựng trong các bao bì có dạng đầu bơm về cần lực lớn hơn để dễ dàng lấy mẫu ra khỏi bao bì, hoặc với các mẫu dạng kem đặc sẽ đựng trong các ống tuýp với đầu sản phẩm lớn để dễ dàng hơn lấy sản phẩm có dạng đặc.
Hình 11. Lựa chọn dạng bao bì phù hợp với tính lưu biến của sản phẩm
Nghiên cứu cảm giác khi bôi thoa và khi giữ sản phẩm trên da
Dù sản phẩm là dạng lỏng như serum hay nước hoa hồng cũng như dạng đặc như các loại kem dưỡng, các sản phẩm chấm mụn thì khi thoa trên bề mặt da, sản phẩm với đảm bảo dễ tán đều. điều đó đồng nghĩa với việc modulus G’ phải thấp, tuy nhiên, sau khi bôi thoa, sản phẩm vẫn phải đảm bảo rằng chúng giữ được trên da, không bị trôi trong quá trình sử dụng mà vẫn đảm bảo không gây bí bách, bết dính trên làn da của người dùng. Việc sử dụng phương pháp đo lưu biến lúc này là cực kỳ phù hợp trong các nghiên cứu về cảm giác của người sử dụng.
Hình 12. Đồ thị phép đo tại 3 quá trình, lưu trữ sản phẩm trong bao bì, trong quá trình bôi thoa và khi sản phẩm lưu trên làn da.
Khảo sát tính ma sát của sản phẩm
Một số sản phẩm khi bôi thoa lên da nhằm làm tăng hoặc làm giảm đi ma sát trên làn da. Các sản phẩm như kem đánh răng, tẩy tế bào chết vật lý, v.v thường thêm các hạt có tính ma sát vào sản phẩm nhằm làm tăng quá trình ma sát làm lấy đi các mảng bám hoặc tế bào chết trên da. Do đó, việc nghiên cứu lực ma sát trong quá trình sử dụng sản phẩm là rất đáng lưu tâm.
Hình 13. So sánh tính ma sát của 3 mẫu kem đánh răng có các hạt ma sát trong sản phẩm.
Ngoài ra, một số sản phẩm như dầu em bé, dầu bôi trơi, gel bôi trơn, v.v được sử dụng nhằm làm giảm đi tính ma sát trên làn da cũng được nghien cứu tương tự như vậy.
Do đó, lưu biến có đầy đủ phương pháp để xác định tính chất của các sản phẩm dược phẩm và mỹ phẩm.
Xem thêm :